Thứ Ba, 25/06/2024, 14:59
32.3 C
Ho Chi Minh City

Nhịp đập Hahoe

Kinh tế Sài Gòn Online

Kinh tế Sài Gòn Online

Nhịp đập Hahoe

Diễm Trang

(TBKTSG) – Những hình thức biểu diễn nghệ thuật sử dụng mặt nạ kết hợp với âm nhạc, điệu nhảy và lời thoại (tiếng Hàn Quốc là gamyeon-geuk hay Talnori; Tal có nghĩa là mặt nạ) là một phần quan trọng của văn hóa dân gian Hàn Quốc. Kịch múa mặt nạ Hàn Quốc còn được biết đến bằng một cái tên khác là Talchum, song điều này không chính xác vì Talchum chỉ là một nhánh của Talnori.

Nhịp đập Hahoe
Kịch múa mặt nạ Hahoe bắt nguồn từ Pyeolsinkut, một diễn xướng ma thuật, nhằm cầu phúc cho mùa màng.

Tên gọi của từng loại hình biểu diễn mặt nạ ở Hàn Quốc thường gắn liền với tên của địa phương đã sản sinh ra nó. Chẳng hạn, làng Hahoe (Hà Hồi) ở thành phố Andong sẽ có sân khấu mặt nạ Hahoe. Ngoài Hahoe, Hàn Quốc còn có Pongsan, Yangju pyosandae nori, Tongnae malttugi, Tongyong ogwangdae nori, Namsadang, Tukpoeki…

Các loại Talnori xuất hiện từ thế kỷ thứ 9 ở Hàn Quốc và gắn chặt với nghi lễ. Các hình thức khác nhau của Talnori nở rộ vào thế kỷ 18 và đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ 19. Hiện nay, tuy không còn thịnh hành nhưng Talnori vẫn được duy trì với trên 2.000 diễn viên đủ mọi lứa tuổi, đặc biệt chú trọng mục đích quảng bá văn hóa Hàn Quốc ra thế giới. Hàng năm, nhà nước đều tổ chức các lễ hội biểu diễn sân khấu mặt nạ vào khoảng tháng 10, quy tụ nhiều đoàn kịch từ khắp mọi miền đất nước.

Buổi ban đầu, Hahoe được xem như một hình thức biểu diễn tự phát của nông dân. Tiếp theo đó, tầng lớp trung lưu thành thị cũng bắt đầu quan tâm đến loại hình diễn xướng này. Giới cầm quyền Nho giáo không muốn thừa nhận sân khấu mặt nạ vì yếu tố phản phong và giễu nhại tình dục. Trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng Hàn Quốc (1910-1945), nhà hát mặt nạ gần như bị cấm biểu diễn. Tuy nhiên, Pongsan – một loại Talnori – đã kịp trỗi dậy trong những năm 1930. Từ năm 1970, các học giả Hàn Quốc bắt đầu nghiên cứu các hình thức văn hóa dân gian một cách chuyên sâu, bao gồm sân khấu mặt nạ. Việc nghiên cứu này còn có ý nghĩa khẳng định chủ nghĩa dân tộc, lần tìm sợi dây kết nối giữa con người hiện đại với cội nguồn của họ.

Làng Hahoe thuộc xã Pungsan, thành phố Andong, Bắc Gyeongsang. Ngôi làng này được xây dựng cuối thời Goryeo bởi ba dòng họ lớn là Huh, Ahn và Ryu, là một trong những nơi lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống lâu đời nhất của người Hàn Quốc, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Kịch múa mặt nạ Hahoe bắt nguồn từ Pyeolsinkut, một diễn xướng ma thuật (pyeolsin nghĩa là thần chú, bùa phép, kut nghĩa là trò diễn) nhằm cầu phúc cho mùa màng. Các nghi lễ ma thuật do pháp sư (Shaman) thực hành, còn dân làng trình diễn kịch mặt nạ.

Những nhân vật của kịch múa mặt nạ Hahoe biểu hiện đậm nét cuộc sống đô thị và tính châm biếm. Họ thường bao gồm tu sĩ tha hóa, gái điếm, nữ pháp sư xinh đẹp, người phong hủi, nhà quý tộc vô dụng, người hầu thông minh… Cũng như ca dao trào phúng, vè hay truyện cười của người Việt, nội dung của Hahoe chủ yếu hướng đến việc chỉ trích, chế giễu tầng lớp thượng lưu, phơi bày các nhược điểm như lòng tham, sự cố chấp, thói ngu dốt… trên tinh thần hài hước. Các màn trình diễn khá ngẫu hứng, có sự tương tác, hô ứng giữa các vũ công, nhạc sĩ và khán giả.

Kịch múa mặt nạ Hahoe không có một cốt truyện thống nhất từ đầu đến cuối vở diễn mà mỗi vở diễn là sự kết hợp các màn trình diễn với các chủ đề khác nhau. Một vở Hahoe có khoảng 10 màn:

Màn 1: Gọi thần linh

Sanju (người chủ tế) cùng với Kwangdae (người dẫn chuyện) cầu nguyện các vị thần trên trời giáng xuống để họ có thể thực hiện những nghi thức trong lễ Pyeolsin.

Màn 2: Mặt nạ Chuji (sư tử)

Hai diễn viên mặc trang phục và đeo mặt nạ sư tử nhảy múa bốn hướng xung quanh sân khấu. Có khi, sư tử ngậm nội y của phụ nữ và treo chúng trên cây nêu.

Màn 3: Samsok

Trong cảnh này, các diễn viên không xuất hiện, chỉ có sự hiện diện của pháp sư đeo mặt nạ thỏ tai dài. Người ta cho rằng pháp sư đã nhảy nhiều điệu nhảy khác nhau, nhưng đến nay không còn tài liệu nào truyền lại nên không thể phục hiện lại cảnh này.

Màn 4: Nhà sư phá giới

Kakshi (một phụ nữ trẻ) nhảy múa và tiểu tiện trên sân khấu. Tiếp đó, một nhà sư xuất hiện và tán tỉnh người phụ nữ. Cô này ban đầu không đồng tình nhưng sau đó lại để nhà sư cõng mình đi.

Màn 5: Cuộc tranh cãi giữa quý tộc và Nho sĩ

Imae (đầy tớ) báo cho Yangban (ông chủ, quan lại cao cấp) biết việc người phụ nữ trẻ bỏ trốn. Cuộc tranh cãi giữa Yangban và Seonbi (Nho sĩ) nổ ra, xen kẽ với lời châm chọc của Imae. Tiếp đó, Halmi (bà già) và nhân vật đồ tể xuất hiện.

Màn 6: Giết chết bò

Đồ tể dùng rìu và dao tấn công con bò. Dù bị con vật lấy sừng húc vào mông và ngã ngửa nhưng anh ta vẫn đứng dậy, giết chết con bò, lột da, cắt lấy trái tim và tinh hoàn của nó rồi kêu gọi khán giả đến mua chúng.

Màn 7: Bà nội trợ

Một bà lão hát bài hát dệt vải. Nội dung của bài hát liên quan đến cuộc sống vất vả của người nội trợ. Tteoktari – người chồng – đối thoại với bà và hát những bài ca có liên quan đến phong cảnh làng.

Màn 8: Trả thóc vay

Trong khi tất cả các diễn viên nhảy và chơi đùa, người đưa tin đi vào, hét vào tai họ rằng phải trả trả số thóc đã vay. Các diễn viên trở nên bối rối.

Màn 9: Đám cưới

Jonggak (chàng trai tân) kết hôn với Gaksi (phụ nữ trẻ). Người ta cho rằng những chiếc thảm dùng trong buổi lễ sẽ mang lại may mắn, vì vậy dân làng tranh mua chúng. Đây là phân cảnh tái hiện rất nhiều nghi lễ truyền thống dân gian của Hàn Quốc.

Màn 10: Phòng hoa chúc

Ngay trong ngày cưới, ngay sau khi chú rể đi ngủ, cô dâu mở một chiếc hòm bằng gỗ trong phòng hoa chúc. Nhà sư – người yêu của cô – bước ra và giết chú rể.

Không chỉ được biểu diễn trong các không gian khép kín, cố định mà Hahoe còn được biểu diễn trên đường phố, khu vui chơi vào ngày cuối cùng của Tết năm mới (tức ngày rằm tháng Giêng âm lịch) và trong lễ hiến tế trước khi kết thúc lễ hội Pyeolsin. Thuở xưa, mặt nạ luôn được đốt sau khi buổi biểu diễn kết thúc. Ngày nay, các mặt nạ được lấy từ trong kho ra phải kèm theo lễ nghi long trọng.

Lời thoại của Hahoe cũng như các loại kịch múa mặt nạ ở Hàn Quốc chủ yếu được truyền miệng theo trí nhớ của người biểu diễn lẫn khán giả. Chính vì vậy, diễn viên cũng thay đổi thoại liên tục, chỉ có những câu chuyện cười và những câu nói “kinh điển” nhất còn tồn tại trong những lần biểu diễn sau. Đến cuối những năm 1930, người ta mới bắt đầu có ý thức ghi chép lại những kịch bản linh động này. Hầu hết các cuộc đối thoại trên sân khấu đều đáp ứng nhu cầu giải trí hài hước của khán giả, đặc biệt gắn với các vấn đề của địa phương. Có thể nói, tính thời sự đã làm cho Hahoe có những đặc điểm rất riêng so với các loại hình kịch múa mặt nạ khác trên thế giới – vốn rất chú trọng thần thoại, sử thi và các điển tích điển cố.

Ngày nay, diễn viên Hahoe hoàn toàn chủ động trong việc đưa ra các thông tin mới cho khán giả, chẳng hạn một vụ bê bối nổi tiếng hoặc các xu hướng xã hội (trend), tình hình bầu cử tổng thống, hiện tượng anh hùng bàn phím… Hahoe thể hiện mối liên hệ chặt chẽ của nó với các vấn đề hôm nay bằng hình thức trào lộng sẵn có thuở ban sơ. Đó cũng là cách làm cho các nghệ thuật biểu diễn truyền thống trở nên tươi mới, dễ tiếp nhận và không bị lãng quên trong thời buổi có quá nhiều loại hình giải trí liên quan đến thị giác ở Hàn Quốc. Tương tự, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, năm 2019, vở hát bội Sanh vi tướng, tử vi thần được trình diễn, mạnh dạn loại bỏ lời thoại, đẩy nhanh tiết tấu, giản lược các bộ điệu rườm rà, kết hợp thêm các thủ pháp sân khấu đương đại, khơi gợi thông điệp về lòng yêu nước và chống ngoại xâm từ xưa đến nay… Vở diễn không chỉ thu hút được khán giả cao niên mà còn cả thanh niên, trong đó có nhiều người mới nghe nói đến bộ môn hát bội lần đầu.

Để nghệ thuật biểu diễn truyền thống Hahoe tiếp tục lan tỏa hơi thở của nó trong nhịp sống hôm nay, người Hàn Quốc còn có nhiều cách thức rất đáng cho chúng ta suy ngẫm. Những sản phẩm lưu niệm lẫn phục vụ đời sống được in mặt nạ Hahoe, lồng ghép vào đó cả các chi tiết biểu diễn và điệu nhảy. Kịch và múa đương đại Hàn Quốc không giấu giếm ý thức sử dụng mặt nạ và các thủ pháp sân khấu của Hahoe. Bảo tàng mặt nạ Thế giới Hahoe và nhiều xưởng thủ công sản xuất mặt nạ đã được xây dựng. Trung tâm đào tạo diễn viên Hahoe Byulsingut được thành lập, xác lập khả năng sinh tồn và cạnh tranh của nó như một dạng thức tài nguyên du lịch.

Với những nỗ lực đó của Hàn Quốc, khán giả khắp thế giới hôm nay vẫn nghe rõ nhịp đập tràn đầy hứng khởi của Hahoe thông qua các buổi biểu diễn và lễ hội định kỳ. 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Tin liên quan

Có thể bạn quan tâm

Tin mới