Thứ Tư, 19/06/2024, 17:16
33.4 C
Ho Chi Minh City

Mùa nước nổi và cơn bão giá trên mâm cơm miền châu thổ

Kinh tế Sài Gòn Online

Kinh tế Sài Gòn Online

Mùa nước nổi và cơn bão giá trên mâm cơm miền châu thổ

ThS. Nguyễn Hữu Thiện

(TBKTSG) – Ai đi chợ trong những ngày này tại Cần Thơ, trung tâm và là biểu tượng của sự trù phú vùng châu thổ Cửu Long sẽ thấy giá cả của những món “quê mùa” giờ đây đã cao ngất ngưởng so với thu nhập trung bình của một người ở thành thị. Thử đem quy đổi giá cả một số món nhà quê này ra ngoại tệ để so sánh với GDP, sẽ thấy rõ thêm một nét của bức tranh đời sống.

Cơn bão giá trên mâm cơm miền châu thổ

Một gia đình có bốn hoặc năm người phải chi tiền thực phẩm tối thiểu không dưới 100.000 đồng/ngày (gần bằng 5 đô la Mỹ hay một đô la/người), chỉ riêng cho việc cung cấp năng lượng để tồn tại. Nếu tính các chi phí phục vụ cho các nhu cầu căn bản khác như nhà ở, quần áo, chữa bệnh, đi lại, học hành, điện nước…, thì con số này tăng lên vài lần nữa.

Giá một số món “nhà quê” (đồng/kg) tại Cần Thơ
Cua đồng và hến:40.000 hay gần 2 đô la Mỹ

Tép sông: 70.000 hay gần 3,5 đô la Mỹ
Rau vườn thập cẩm:10.000 hay gần 0,5 đô la Mỹ

Cá lóc nuôi ruộng:70.000 hay gần 3,5 đô la Mỹ
Đọt choại:30.000 hay gần 1,5 đô la Mỹ

Cá lóc, cá rô tự nhiên: không có bán

(Nguồn: Tác giả khảo sát ngày 17-8-2011)

Theo số liệu năm 2010, GDP bình quân đầu người của Việt Nam là 1.200 đô la Mỹ/người/năm. Xin lưu ý rằng con số này không có nghĩa là bất cứ người Việt Nam nào cũng có thu nhập 100 đô la/tháng, bởi vì GDP tính cả những khoản đầu tư lãng phí và cả những khoản gây ra hay để khắc phục tác hại đối với tài nguyên và môi trường, và nó không tính chi phí cần để tạo ra sản phẩm, dịch vụ. Con số GDP bình quân đầu người lại càng không phản ánh thu nhập của người nghèo.

Cách đây vài chục năm, ít ai nghĩ tới mớ cá, cọng rau sẽ trở nên đắt đỏ như ngày nay. Có ai lúc đó hình dung rằng đọt choại, một loại dây leo rừng tràm mọc đầy ở những vùng đất phèn như vùng Long Mỹ (Hậu Giang), Tân Phước (Tiền Giang), U Minh Thượng (Kiên Giang) và U Minh Hạ (Cà Mau) lại có giá 1.500 đô la/tấn, cao gấp ba lần giá gạo (dưới 500 đô la/tấn). Có ai hình dung rằng cá linh, loài cá trước đây mỗi mùa nước nổi về nhiều đến độ chỉ dùng để làm phân bón mà năm ngoái khi mùa nước nổi không về thì giá lên đến 180.000 đồng/ki lô gam (hay gần 8.000 đô la/tấn).

Mùa nước nổi trong ký ức

Ngày 15-7-2011, tại hội nghị về phòng chống lụt bão khu vực miền Nam, được tổ chức ở TPHCM, Trung tâm Khí tượng – Thủy văn Trung ương cho biết, lũ chính vụ ở ĐBSCL bắt đầu sớm hơn so với trung bình nhiều năm, đỉnh lũ cao nhất trong năm sẽ xuất hiện vào giữa tháng 10, ở mức báo động 2 và 3 (3,5-4,5 mét) và cao hơn năm 2010 khoảng 0,8-1,2 mét (SGGP Online ngày 16-7-2011). Nước dâng cao sẽ gây ra những quan ngại về an toàn, hư hỏng cầu đường và các công trình cơ sở hạ tầng, nhưng có lẽ đây là một tin tốt lành nhiều hơn là tin xấu đối với ĐBSCL, bởi vì trong 10 năm qua, mực nước đỉnh trong mùa nước nổi ở vùng phù sa châu thổ này đã liên tục suy giảm, trong đó năm 2010 có mực nước đỉnh đo tại Châu Đốc là thấp kỷ lục trong 85 năm, kể từ năm 1926. Mực nước năm nay nếu đạt đỉnh 4-4,5 mét thì cũng chỉ tương đương mức của nhiều năm bình thường trong 85 năm đó.

Từ khi đặt chân khai phá và định cư ở vùng châu thổ này từ hơn 300 năm trước, người dân ĐBSCL đã làm quen và thích nghi với hai mùa ở ĐBSCL. Trong từ ngữ của người ĐBSCL mấy mươi năm trước không có từ “mùa lũ” mà chỉ có “mùa nước nổi”. Người dân thấy nước lên từ từ rồi hạ xuống từ từ, nên gọi là “mùa nước nổi”.

Nước nổi là một hiện tượng tự nhiên của ĐBSCL và nó có công kiến tạo ra mảnh đất ĐBSCL cho con người sinh sống. Sự trù phú của đất đai và văn minh sông nước của vùng đất này cũng từ đó mà ra. Nước nổi còn giúp rửa đồng ruộng, mang đến phù sa vừa làm tăng màu mỡ vừa bù đắp cho sự sụt lún tự nhiên của đất đồng bằng.

Chỉ đến khi có hệ thống đê ngăn nước không cho tràn đồng nữa thì nước chảy tập trung trong kênh, mương xiết hơn nên mới có từ “mùa lũ” trong hơn hai chục năm nay.

Mùa nước nổi và cơn bão giá trên mâm cơm miền châu thổ

 

Chừng ba mươi năm trước, cứ mỗi mùa nước nổi về thì cảnh quan cả vùng ĐBSCL như thay áo mới. Cá, tôm, ốc, cua đầy đồng, tràn lên bờ, vào tận nhà; bông điên điển nở vàng; người dân ra đồng đặt lờ, đặt lọp, giăng lưới, cắm câu. Có khi chẳng cần ra đồng, ngồi trên giường thọc cần câu xuống câu cá lòng tong cũng đủ kho tiêu. Ngoài đồng thì hàng đàn vịt vài ngàn con thong dong trên đồng tự tìm thức ăn đến căng bụng. Nước nổi rút đi thì để lại một lớp bùn trên mặt ruộng, hứa hẹn một mùa bội thu. Những hình ảnh đó nay chỉ còn là hoài niệm. Ngày nay, vịt chạy đồng phải bổ sung thức ăn, nếu không thì không đẻ trứng được; nước dưới sông, tắm thì bị ngứa…

Châu thổ Cửu Long ngày nay

Sự phát triển của ĐBSCL hiện nay đang đi theo hướng đơn điệu hóa. Một vài “mô hình” sản xuất của con người như độc canh lúa, rừng trồng, thủy sản thâm canh đã dần thay thế cho sự đa dạng của tự nhiên trước đây. Sự đơn điệu hóa làm tăng năng suất và thu nhập, nhưng mặt khác, làm giảm khả năng thích ứng với sự biến đổi môi trường và tạo ra những tác động tích lũy như ô nhiễm hóa chất và hữu cơ. Và chính sự đơn điệu hóa này đã làm cho những món nhà quê như cua đồng, ốc, hến, tép sông, đọt choại… dần biến mất và cái còn sót lại thì có giá ngất ngưởng như vừa kể.

Trước kia, trong điều kiện tự nhiên, mùa nước nổi ở ĐBSCL diễn ra từ từ. Nước lên ở vùng An Giang, Đồng Tháp trước rồi chuyển dần xuống hạ lưu. Nước dâng lên trong sông lớn cho đến khi ngập tràn bờ vào hai vùng trũng lớn là Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên.

Ngày nay có quá nhiều vùng có đê cao, không cho nước tràn đồng, làm tăng dòng chảy trong kênh và làm phù sa trôi hết về hạ lưu và bồi tụ ở cửa sông thay vì bồi tụ trên đồng và làm tăng ngập ở các tỉnh vùng hạ lưu.

Cách nhìn và đối xử với tài nguyên nước của chúng ta cũng chịu ảnh hưởng rất nhiều từ “tư duy GDP”. Khi ta làm thay đổi môi trường, làm cho mùa nước nổi thành mùa lũ và gây ra thiệt hại thì ta có số liệu thống kê đầy đủ về thiệt hại và cảm thấy thiệt hại quá lớn. Nhờ có đê tăng vụ, sản lượng lúa do tăng vụ và thủy sản nuôi cũng được quy ra tiền dễ dàng. Còn những thiệt hại khi vắng mùa nước nổi, hay khi nước về mà không tràn đồng được, không tẩy rửa đồng ruộng được, không mang cá tôm và phù sa vào đồng được và gây ngập các làng mạc, thành phố vùng hạ lưu vào mùa lũ và gây xâm nhập mặn vào mùa khô, thì… không có số liệu thống kê nào cả! Với tư duy này, nước bị xem là kẻ thù nhiều hơn là bạn và ngăn chặn, xua đuổi “kẻ thù” là điều được mặc định là nên làm!

Tuy nhiên, mối đe dọa lớn nhất trong tương lai đối với ĐBSCL là đến từ bên ngoài. Đó là sự xáo trộn ngày càng tăng ở vùng thượng lưu Mêkông và biến đổi khí hậu toàn cầu, đi kèm là nước biển dâng. Những dự án hạ tầng đã, đang và sẽ được thực hiện trong lưu vực Mêkông từ những năm 1990 là ở tầm cỡ chưa từng có trong lịch sử, bao gồm những dự án chuyển nước và thủy điện cộng với tốc độ phá rừng nhanh chóng trong lưu vực.

Phát triển là đánh đổi?

Sẽ có người cho rằng tiếc nuối quá khứ cũng là vô ích và phát triển là phải hy sinh đánh đổi, được cái này mất cái kia. Nhưng hình như có cái gì đó không ổn đối với sự “phát triển”. Có lẽ đã đến lúc cần đặt lại câu hỏi “phát triển là gì?” và “phát triển nên như thế nào?”

Sự cộng lực tác động từ lưu vực Mêkông và những áp lực từ tự bản thân ĐBSCL đến một lúc nào đó sẽ vượt quá sức chịu đựng của môi trường ĐBSCL. Mùa nước nổi trong tâm thức người ĐBSCL có về nữa không? Có hiền hòa như ngày xưa? Có mang về cá tôm và phù sa để tạo nên sự trù phú của miền châu thổ? Những món nhà quê như cua, ốc, hến, cá linh, đọt choại… sẽ còn không và sẽ tương đương bao nhiêu đô la Mỹ một kí lô gam? GDP có mua nổi những thứ này không? Một gia đình trung bình cần bao nhiêu tiền thì đủ sống? Người nghèo sống như thế nào? Khi thiên nhiên không còn hiền hòa thì con người của châu thổ này sẽ còn hiền hòa nữa không? Đó là những câu hỏi đặt ra cho tương lai của sự phát triển.

Trong cơn bão giá thực phẩm hôm nay, ước gì mẹ thiên nhiên còn khỏe mạnh để tiếp tục nuôi nấng chúng ta.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Tin liên quan

Có thể bạn quan tâm

Tin mới