Chủ Nhật, 14/07/2024, 12:29
30.6 C
Ho Chi Minh City

Giảm thiểu sạt lở ở ĐBSCL

Kinh tế Sài Gòn Online

Kinh tế Sài Gòn Online

Giảm thiểu sạt lở ở ĐBSCL

ThS. Nguyễn Hữu Thiện

Sạt lở đê biển ở Cà Mau. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

(TBKTSG) – Tương lai các vùng ven sông rạch, ven biển ĐBSCL sẽ như thế nào trước tình trạng sạt lở diễn ra ngày một trầm trọng như vụ sạt lở gần đây ở chợ Long Hòa, Cần Thơ?

Nền đất của ĐBSCL yếu nên dễ bị “tổn thương” trước những thay đổi về động lực trong lưu vực. Tuy nhiên, trong quá khứ thì ĐBSCL được chính dòng sông Mêkông bồi đắp tạo ra và nằm trong sự cân bằng động lực chung của lưu vực, có sạt lở và có bồi đắp, do sự chuyển dòng tự nhiên của dòng chảy, như câu nói dân gian “con sông bên lở, bên bồi”.

Những năm gần đây, tình trạng sạt lở ở ĐBSCL ngày càng trầm trọng một cách bất thường là do sự cân bằng đã bị phá vỡ cả trên bình diện lưu vực và ở cấp địa phương.

Nguyên nhân xa

Những thay đổi quan trọng trong lưu vực sông Mêkông, phá vỡ sự cân bằng động lực, có thể kể đến là: thay đổi chế độ dòng chảy do thay đổi chế độ mưa một cách bất thường từ hiện tượng biến đổi khí hậu và do các công trình nhân tạo như các đập thủy điện. Ngoài ra, sự thay đổi sử dụng đất, mất rừng trong lưu vực cũng làm tăng dòng chảy lũ và giảm dòng chảy mùa khô, và gia tăng phù sa đổ xuống sông, nhưng nếu có các đập thủy điện chắn ngang sông thì phù sa bị chặn lại và lượng tải về vùng hạ lưu sẽ giảm và gây ra hiện tượng “nước đói”.

“Nước đói” (hungry water) là thuật ngữ chuyên môn dùng để chỉ nước bị thiếu phù sa. Khi nước bị thiếu phù sa thì nó có khuynh hướng tìm phù sa dọc đường đi, có thể là bờ sông và đáy sông, bù vào để cân bằng động năng trong quá trình chảy và vì vậy gây ra sạt lở.

Theo International Rivers, một trong những thí dụ điển hình nhất của sự sạt lở bờ biển do hiện tượng “nước đói” do đập gây ra là dọc theo vịnh Bein phía Đông của cửa sông Volta ở Ghana. Đập Akosombo đã làm ngưng sự cung cấp phù sa cho vùng cửa sông Volta và dòng chảy ven biển theo hướng Đông. Bờ biển Togo và Benin hiện nay đang bị sạt lở với tốc độ 10-15 mét mỗi năm.

Một dự án bảo vệ bờ biển Togo đã được thực hiện tiêu tốn 3,5 triệu mỹ kim cho mỗi ki lô mét được bảo vệ. Còn ở đồng bằng Mississippi, Mỹ, lượng phù sa đã giảm đi một nửa khi các con đập được xây dựng từ năm 1953. Cộng thêm với sự khai thác khí và dầu đã làm cho khoảng 10.000 héc ta của vùng Louisiana biến mất hàng năm. Tác giả John McPhee, người lãnh giải Pulitzer năm 1999, tác giả quyển “Kiểm soát thiên nhiên”, thốt lên rằng “Vùng Planquemines Parish của Lousiana đang rã ra như một tấm vải mục”.

Nguyên nhân gần

Ngoài những tác động từ xa trong lưu vực thì có rất nhiều nguyên nhân xuất phát từ chính ĐBSCL.

Chẳng hạn, đê bao chống lũ triệt để và hệ thống cống đập ngăn dòng chảy là một yếu tố lớn làm thay đổi dòng chảy. Với tổng lượng nước sông Mêkông chảy qua ĐBSCL khoảng 475 tỉ mét khối mỗi năm, thì các bồn trũng như Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa nước. Ngày nay có quá nhiều khu vực bao đê cao, không cho nước tràn đồng, nước trong mùa lũ tập trung chảy xiết theo dòng trong kênh rạch và theo sông Hậu, sông Tiền đổ luôn ra biển. Hệ quả là dòng chảy “hung tợn” hơn, gây xói lở nhiều hơn đồng thời làm thoát nước ra biển quá nhanh, ít tích trữ trong đồng ruộng, và đến mùa khô thì xâm nhập mặn vào sâu hơn.

Ngoài ra, khai thác cát đáy sông quá mức làm hạ thấp cao trình đáy sông, thay đổi thủy lực của dòng chảy, gia tăng bào mòn bờ sông tạo “hàm ếch”, dẫn đến sạt lở nhiều hơn. Hay tác động sóng do tàu thuyền, nhất là những tàu thuyền có công suất lớn và tốc độ cao là một trong những nguyên nhân chính gây bào mòn.

Mất thảm thực vật bảo vệ bờ sông cũng là một nguyên nhân quan trọng. Nhất là ở những nơi dễ bị tổn thương về sạt lở do các nguyên nhân kể trên, thì sự mất lớp thực vật che chắn sẽ làm cho bờ sông bị tác động nhiều hơn và dễ sạt lở hơn. Nếu để quá trình sạt lở tự do tiến triển thì cuối cùng một trạng thái cân bằng động mới cũng sẽ được tạo ra, cho đến khi có thêm tác động nữa. Nhưng đến khi sự cân bằng mới đạt được, thì diện tích đất và nhà cửa, tài sản, tính mạng người dân có thể đã bị tổn hao nhiều.

Biện pháp giảm thiểu

Việc đầu tiên là cần có một khảo sát trên toàn ĐBSCL và ở từng địa phương để lập bản đồ các điểm nóng có rủi ro sạt lở cao để cảnh bảo và hạn chế, hoặc cấm xây dựng công trình, nhà cửa và di dời người dân, nhà cửa, công trình ra khỏi những nơi nguy hiểm này để tránh thiệt hại.

Sau khi đã có các bản đồ rủi ro sạt lở (cấp đồng bằng, và cấp địa phương) thì cần có những quy định và biển báo hạn chế tốc độ tàu thuyền đi qua những nơi dễ bị sạt lở này để hạn chế tác động của sóng do tàu thuyền gây ra. Đồng thời cần tiến hành các chương trình giáo dục ý thức cho người điều khiển phương tiện giao thông thủy.

Việc khai thác cát đáy sông quá mức cần phải đuợc kiểm soát. Trong tương lai, nếu các đập thủy điện dòng chính Mêkông được xây dựng thì cát về đáy sông ở ĐBSCL sẽ giảm đi nhiều. Điều này sẽ làm cho sạt lở gia tăng thêm. Ngành xây dựng cũng sẽ thiếu nguồn tài nguyên quan trọng này, vì vậy hiện nay việc khai thác cần phải tiết kiệm.

Cần hạn chế việc làm đê cao chống lũ khắp nơi để cho nước có thể tràn đồng khi mùa lũ đến và được tích trữ nhiều hơn trong đồng. Đối với những vùng ngập sâu thì việc chống lũ triệt để là không hiệu quả. Giải pháp đê bao lửng có thể là giải pháp tốt nhất, vừa ít tốn kém, vừa hạn chế được tốc độ dòng chảy tập trung ở sông rạch, vừa có thể giúp rửa độc tố trong đất, mang dinh dưỡng từ phù sa vào để giảm chi phí phân bón, mang trứng cá và cá con từ nước sông vào đồng để mang lại dinh dưỡng cho người dân và hệ sinh thái. Việc chống lũ triệt để chỉ nên tiến hành cho các khu dân cư tập trung.

Ở những nơi có thể được thì tái tạo thảm thực vật ven sông, tạo tuyến “phòng thủ xanh”, bằng các loại thực vật có rễ sâu, lan rộng, chịu ngập để hạn chế tác động bào mòn bờ sông, rạch của dòng chảy và sóng do tàu thuyền gây ra cũng như tạo nơi trú ẩn, sinh sống cho các loài động vật và thủy sinh. Đối với bờ biển thì cần phục hồi đai rừng ngập mặn để cắt năng lượng sóng và tạo nơi sinh sản cho thủy sản.

Giải pháp cuối cùng là bảo vệ bờ sông bằng biện pháp công trình ở những nơi xung yếu. Tuy nhiên, biện pháp công trình có nhiều rủi ro do nhiều nguyên nhân như chất lượng thi công, gây ảnh hưởng dòng chảy, và sự xuống cấp qua thời gian nếu không có kinh phí duy tu bảo dưỡng.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Tin liên quan

Có thể bạn quan tâm

Tin mới